Ludowe Wojsko Polskie: geneza, przemiany i dziedzictwo

Co oznacza nazwa Ludowe Wojsko Polskie?

Skrót LWP oznacza Ludowe Wojsko Polskie. Nazwą tą określa się zwykle polskie formacje powstałe u boku Armii Czerwonej podczas II wojny światowej oraz siły zbrojne powojennej Polski do przełomu ustrojowego w 1989 roku. Nie była to jednak przez cały ten okres jednolita, formalna nazwa instytucji. W dokumentach i nazwach jednostek funkcjonowało przede wszystkim określenie „Wojsko Polskie”, natomiast przymiotnik „ludowe” podkreślał deklarowany charakter polityczny armii.

LWP rzeczywiście istniało jako rozpoznawalna formacja historyczna, lecz jego granice czasowe zależą od przyjętej perspektywy. Rok 1943 wskazuje początek organizacyjny, a 1989 — zasadniczą zmianę ustroju. Przekształcenia wojskowych struktur, kadr i doktryny trwały również później. LWP nie należy też utożsamiać z Armią Ludową: ta była komunistyczną organizacją partyzancką działającą podczas okupacji, a nie nazwą całych powojennych sił zbrojnych.

Przeczytaj również: Wojsko Polskie w 1939 roku: organizacja, wyposażenie i realia kampanii.

Geneza: polskie jednostki w ZSRR

Punktem wyjścia była sytuacja Polaków pozostających w Związku Radzieckim po ewakuacji armii generała Władysława Andersa w 1942 roku. Wielu deportowanych, więzionych i rozproszonych na ogromnym obszarze ludzi nie dotarło wcześniej do jej ośrodków formowania. Nowa polska jednostka dawała im możliwość wydostania się z dotychczasowych warunków, podjęcia walki z Niemcami i odzyskania kontaktu z krajem. [S1]

Wiosną 1943 roku, po ujawnieniu grobów katyńskich i zerwaniu przez ZSRR stosunków dyplomatycznych z rządem RP na uchodźstwie, Stalin poparł tworzenie wojska niezależnego od władz polskich w Londynie. Polityczne zaplecze przedsięwzięcia stanowił Związek Patriotów Polskich z Wandą Wasilewską na czele. W maju rozpoczęto formowanie w Sielcach nad Oką 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, dowodzonej przez Zygmunta Berlinga. [S1]

W tej genezie spotykają się dwa różne poziomy historii. Faktem jest polityczne i organizacyjne uzależnienie nowych jednostek od ZSRR. Ocena motywacji poszczególnych żołnierzy wymaga jednak ostrożności: samo znalezienie się w ich szeregach nie dowodzi poparcia dla komunizmu. Dla wielu służba oznaczała przede wszystkim walkę z okupantem i szansę powrotu do Polski.

Od Lenino do końca II wojny światowej

Bitwa pod Lenino i rozbudowa wojska

Pierwszym dużym starciem 1. Dywizji Piechoty była bitwa pod Lenino, stoczona 12–13 października 1943 roku. Dywizja poniosła ciężkie straty, a bitwa nie przyniosła oczekiwanego przełamania. W późniejszej narracji państwowej przedstawiano ją jako symbol początku nowego Wojska Polskiego i polsko-radzieckiego braterstwa broni. Jej znaczenie propagandowe było więc większe niż osiągnięty rezultat operacyjny.

Rozbudowa jednostek doprowadziła do powstania korpusu, a następnie armii polskiej w ZSRR. W 1944 roku formacje te stały się podstawą wojska podporządkowanego nowemu ośrodkowi władzy w kraju. Powstały 1. i 2. Armia Wojska Polskiego, a obok piechoty rozwijano artylerię, wojska pancerne, lotnictwo oraz jednostki inżynieryjne. Braki kadrowe uzupełniano między innymi oficerami skierowanymi z Armii Czerwonej.

Szlak bojowy dwóch armii

1. Armia uczestniczyła między innymi w walkach nad Wisłą, próbach wsparcia powstania warszawskiego z przyczółków na lewym brzegu, przełamaniu Wału Pomorskiego, zdobyciu Kołobrzegu i operacji berlińskiej. 2. Armia walczyła na Łużycach i brała udział w operacji praskiej. Wiosną 1945 roku poniosła szczególnie ciężkie straty podczas walk w rejonie Budziszyna, gdzie niemieckie przeciwuderzenie ujawniło poważne problemy dowodzenia i organizacji.

Polskie oddziały wnosiły realny wkład w pokonanie III Rzeszy. Ten fakt nie rozstrzyga jednak kwestii politycznej suwerenności: ich działania operacyjne pozostawały podporządkowane radzieckiemu dowództwu, a zwycięstwo nad Niemcami nie przyniosło Polsce niezależności od ZSRR. Rozróżnienie tych spraw pozwala opisywać wysiłek żołnierzy bez przyjmowania powojennej propagandy.

Przeczytaj również: Uzbrojenie Wojska Polskiego: historyczny przewodnik po najważniejszych kategoriach.

Powojenna armia w systemie komunistycznym

Po 1945 roku wojsko przechodziło demobilizację i reorganizację. Równocześnie uczestniczyło w utrwalaniu nowego porządku politycznego, w tym w działaniach przeciw podziemiu niepodległościowemu. Jednostki wojskowe brały także udział w operacji „Wisła” w 1947 roku, podczas której przymusowo przesiedlano ludność ukraińską, łemkowską i bojkowską z południowo-wschodniej Polski.

Okres stalinowski przyniósł silną kontrolę polityczną nad korpusem oficerskim. Aparat informacji wojskowej prowadził represje, a czystki i procesy dotykały także ludzi zasłużonych w walce z Niemcami. O pozycji oficera decydowały nie tylko kompetencje zawodowe, lecz również ocena jego lojalności wobec systemu. Znaczącą rolę w dowodzeniu odgrywali oficerowie radzieccy.

Od 1955 roku Polska należała do Układu Warszawskiego. Zadania armii, planowanie operacyjne i rozwój wyposażenia podporządkowano w dużym stopniu potrzebom sojuszu kierowanego przez ZSRR. Wojsko miało jednocześnie funkcję wewnętrzną: stanowiło narzędzie, po które władze sięgały podczas kryzysów politycznych.

Kto stał na czele Ludowego Wojska Polskiego?

LWP nie miało jednego dowódcy przez cały okres istnienia. Trzeba odróżniać dowodzenie konkretną jednostką od kierowania resortem obrony i politycznego zwierzchnictwa nad armią. Zygmunt Berling kojarzony jest przede wszystkim z początkami formacji w ZSRR oraz dowodzeniem 1. Armią. Nie był stałym zwierzchnikiem całego powojennego wojska.

• Michał Rola-Żymierski — naczelny dowódca w końcowym okresie wojny i minister obrony narodowej do 1949 roku.
• Konstanty Rokossowski — marszałek ZSRR i Polski, minister obrony narodowej w latach 1949–1956; jego pozycja symbolizowała skalę radzieckiego wpływu.
• Marian Spychalski — minister obrony narodowej w latach 1956–1968, związany z okresem zmian po polskim Październiku.
• Wojciech Jaruzelski — minister obrony narodowej w latach 1968–1983, później także przywódca partii i państwa oraz główna postać wprowadzenia stanu wojennego.
• Florian Siwicki — minister obrony narodowej w latach 1983–1990, kierujący resortem również podczas przełomu ustrojowego.

Formalne stanowiska nie wyczerpują opisu rzeczywistej władzy. Kluczowe decyzje zależały także od kierownictwa partii komunistycznej oraz relacji z Moskwą. Dlatego historia dowódców LWP jest równocześnie historią politycznego podporządkowania wojska.

Przeczytaj również: Defilady Wojska Polskiego: historia, symbolika i ceremoniał.

Przemiany po 1956 roku i udział w kryzysach

Przełom 1956 roku ograniczył bezpośrednią obecność radzieckich oficerów w polskich strukturach i zmienił część praktyk okresu stalinowskiego. Nie oznaczał jednak uniezależnienia armii od ZSRR ani rezygnacji z kontroli partyjnej. Rozwijano szkolnictwo wojskowe, szkolenie techniczne i krajową produkcję uzbrojenia, zachowując zasadnicze ramy sojusznicze.

Najbardziej obciążające politycznie wydarzenia obejmują użycie wojska podczas Poznańskiego Czerwca 1956 roku, udział w interwencji Układu Warszawskiego w Czechosłowacji w 1968 roku oraz działania przeciw protestującym na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku. W grudniu 1981 roku armia odegrała zasadniczą rolę we wprowadzeniu i wykonywaniu stanu wojennego.

Są to fakty dotyczące wykorzystania instytucji wojskowej przez władzę. Odpowiedzialność konkretnych osób wymaga natomiast uwzględnienia ich stanowiska, decyzji i działań. Nie można automatycznie przypisywać każdemu poborowemu odpowiedzialności dowódców, ale również nie należy pomijać roli wojska w represjach tylko dlatego, że wielu żołnierzy odbywało obowiązkową służbę.

Uzbrojenie, mundury i liczebność LWP

Wyposażenie zmieniało się wraz z epoką

Podczas II wojny światowej podstawą wyposażenia były dostawy radzieckie: broń strzelecka, artyleria, czołgi T-34 i samoloty radzieckiej konstrukcji. W następnych dekadach pojawiały się kolejne generacje sprzętu, między innymi czołgi T-54, T-55 i T-72, bojowe wozy piechoty BWP-1 oraz samoloty MiG-21. Część wyposażenia produkowano w Polsce na licencji, rozwijano też własne rozwiązania, zwłaszcza w wybranych kategoriach pojazdów, uzbrojenia i sprzętu pomocniczego.

Mundur jako znak ciągłości i zmiany

Nie istniał jeden niezmienny „mundur LWP”. Krój, tkaniny, nakrycia głowy i wyposażenie osobiste zmieniały się przez kilkadziesiąt lat, a ubiór polowy różnił się od wyjściowego i galowego. Zachowywano część polskich znaków wojskowych, lecz symbolika odzwierciedlała również ustrój państwa. Charakterystycznym elementem był orzeł bez korony. Rozpoznawanie munduru wymaga więc ustalenia okresu, rodzaju wojsk i przeznaczenia ubioru.

Dlaczego nie ma jednej liczby żołnierzy?

Liczebność LWP zmieniała się od niewielkich początkowo formacji w ZSRR, przez gwałtowną rozbudowę wojenną, po powojenną demobilizację i kolejne reorganizacje. Armia okresu PRL opierała się w dużej mierze na obowiązkowej służbie wojskowej. Każda konkretna liczba powinna być powiązana z datą oraz zakresem zestawienia: stan pokojowy, wojenny i plan mobilizacyjny opisują różne wielkości. Bez tych informacji pojedyncza wartość może wprowadzać w błąd.

Dlaczego święto wojska przypadało 12 października?

W okresie PRL Dzień Wojska Polskiego obchodzono 12 października, w rocznicę rozpoczęcia bitwy pod Lenino. Data ta podkreślała przyjętą przez władze opowieść o narodzinach powojennej armii. Towarzyszyły jej uroczystości, apele i przedstawianie szlaku bojowego jednostek walczących u boku Armii Czerwonej.

Po zmianie ustroju przywrócono święto 15 sierpnia, związane z tradycją zwycięstwa nad Armią Czerwoną w 1920 roku. Pytanie o „Dzień Ludowego Wojska Polskiego” dotyczy więc przede wszystkim dawnego kalendarza państwowego. Zmiana daty pokazuje, jak wybór wojskowych rocznic wyraża sposób rozumienia historii przez państwo.

Dziedzictwo LWP po przełomie ustrojowym

Przełom 1989 roku nie oznaczał jednoczesnego rozwiązania wszystkich jednostek i stworzenia armii od początku. Państwo zachowało ludzi, garnizony, szkoły wojskowe i znaczną część wyposażenia. Zmieniały się natomiast zasady politycznego zwierzchnictwa, symbole oraz kierunek współpracy międzynarodowej. Rozwiązanie Układu Warszawskiego w 1991 roku zamknęło dotychczasowe ramy sojusznicze; późniejsza droga do NATO wymagała dalszych przekształceń.

Dziedzictwo Ludowego Wojska Polskiego pozostaje wielowarstwowe. Obejmuje groby poległych i doświadczenie wojenne, dorobek szkolnictwa oraz codzienną służbę kolejnych roczników poborowych. Obejmuje także zależność od ZSRR, represje wewnątrz armii i używanie jej przeciw społeczeństwu. Rzetelny opis powinien oceniać konkretne wydarzenia i decyzje: uznanie odwagi żołnierza nie wymaga usprawiedliwiania systemu, któremu podporządkowano jego służbę.

Źródła

• Ludowe Wojsko Polskie - Polska w czasie II wojny światowej